Görünen şeyin gerçekliğin kendisi olduğu düşüncesi, görüntüyü anlatıdan fazlasını ortaya koyar. Didi-Huberman’a göre bir görüntü, başka bir şeyin yerine geçtiği için değil, kendisini gösterirken başka bir anlamı da düşündürebildiği için süret niteliğini taşır. Bu nedenle görünmeyen, görünürün içinde eritilerek değil, onunla kurulan ilişki üzerinden anlaşılabilir.
Huberman, insanın görüşün ikiye bölünmesi karşısında sığınacağı iki yol olduğunu belirtir. Bunlardan biri görünmeyeni hemen anlamla doldurmak, diğeri ise yalnızca görüneni kabul ederek görünmeyeni tümüyle yok saymaktır. Nazara ilişkin üçüncü bir yaklaşım, görüntüde kalırken onu gerçekliğin kendisiyle özdeşleştirmemek ve görüntüyü tamamen gözden çıkarmamaktır.
Bu yaklaşım, nazara bir terbiye işlevi yükler. Terbiye edilmemiş bakış ya da görüntüyü hakikat sanabilir ya da değersizleştirip doğrudan hakikate ulaştığını düşünebilir. İkisinden de kaçınan anlatı, görüntü ile mana arasında bir berzah kurar; ne görüntüyü mutlaklaştırır ne de ortadan kaldırır.
Gündelik anlamda bakmak, özneyi etkin ve nesneyi pasif kabul etmek üzerine kuruludur. Huberman bu düzeni, nesnenin de bakanı etkilediği yönünde değiştirir. Sanat eserine bakan kişi yalnızca nesneyi görmez; eserin biçimi, ölçüsü, ışığı, ritmi ve mekânı bakışını da yeniden düzenler.
Hat levhasında harflerin yanı sıra hattın ölçüsü ve boşluğu, kubbette ışığın ve mekânın kurduğu düzen görülür. Bu ayrıntılar, bakanın esere ve dünyaya kurduğu ilişkiyi değiştirebilir. Sanat eseri bu yönüyle yalnızca görülen değil, görme biçimini de eğiten bir nesnedir.
Huberman’ın çifte mesafe kavramı, eserin hem yakın hem uzak olmasına işaret eder. Nazara ilişkin edep de burada yalnızca ahlâkî bir tutum değil, varlıkla doğru ölçüyü koruma bilgisi olarak belirir. Eserin fazla yaklaşılması onu nesneye indirgerken fazla uzaklaşılması da sembolik şifreye dönüştürebilir. Doğru nispet, sanatla kurulan ilişkinin hem yakınlığını hem mesafesini korumayı gerektirir.
Kaynak: Yeni Şafak
